Demokrasi, insana değer olarak önem veren ve insan kişiliğinin özgürce ve eksiksiz biçimde geliştirilmesine imkan sağlayan bir yönetim ve fazilet rejimidir. Bu nedenle de, ancak eğitim süreci içinde öğretilebilir. Öğrenilebilmesi için, demokrasinin eğitime ihtiyacı vardır ve bu anlamda eğitim demokrasinin ön şartıdır.

Eğitimin fonksiyonlarından biri, “çocuğun kişiliğini oluşturma ve geliştirme”dir. Bu fonksiyonun nihai amacı da, çocuğa, öncelikle demokrasinin gerektirdiği “etkin, ergin ve özgür yurttaş” kimliği kazandırmaktır.

Yurttaş, demokratik bir toplumda hakları ve görevleri olan kişidir. Birinci hakkı, yönetime katılmak; birinci görevi ise, yasalara saygı duymaktır. Bu saygıdan anlaşılması gereken; yurttaşların kanunlarla belirlenen çerçeve içerisinde özgürlüğünü, katılımcı girişimlerini uygulayıp geliştirmesi ve toplumu oluşturan diğer bireylerle ilişkilerini düzenlemesidir.

Demokrasinin zorunlu şartlarından biri, “yurttaşların, demokrasinin içeriğini ve değerini anlayabilecek ve bu içerikten yararlanıp kişiliklerini geliştirebilecek seviyeye gelmelerini sağlamak için eğitime öncelik vermek” tir. Çünkü bireyler, ancak eğitimle haklarını, sorumluluklarını ve demokratik hayatın niteliklerini öğrenir ve kişiliklerini geliştirebilirler.

Demokrasi eğitiminin ön şartlarından bir de hür, çoğulcu ve katılımcı ortam ve fırsatların varlığıdır. Çünkü demokrasi eğitimi, salt kural ve kuramların, günlük hayattan ve güncel sorunlardan kopuk teorik bilgiler olarak öğrencilere anlatılmasıyla verilemez. Bu eğitimin, bilgi aktarmanın ötesinde, bilgileri özümsenmiş davranışlara dönüştürmeyi amaçlayan, çoğulcu ve katılımcı bir yaklaşımla yapılması gerekmektedir.

Demokrasinin her düzey ve bağlamda; ailede anne-baba-çocuk arasındaki ilişkilerde; okulda da, öğrenci-öğretmen-yönetici üçlüsü arasındaki ilişkilerde somut olarak görülmediği, yaşanmadığı bir ortamda yapılan demokrasi eğitimi, inandırıcı olamaz ve asıl hedeflenen sonuçlara ulaşamaz.

Öğrencilerimizin, demokrasinin, salt bir yönetim biçimi olmayıp bunun ötesinde bir “hayat biçimi ve büyük bir erdem” olduğunu görmeleri, onlara, ailede ve okulda demokratik bir ortamın havasını soluma imkanı vermekle sağlanabilir. Çünkü demokrasinin öğretimi; okullarımızda öğretimi yapılan herhangi bir ders gibi değildir. Demokrasi, ancak tutum ve davranışlar düzeyinde, günlük hayatta pratiği yapılarak öğrenilebilen ve benimsenebilen bir değerler manzumesi ve cumhuriyeti tamamlayan bir yönetim biçimidir. Giderek herkesin memnun kaldığı ortak payda haline gelmektedir. Ulu Önder Atatürk’ün de ifadesiyle, “Demokrasi fikri daima yükselen bir denizi andırmaktadır. On dokuzuncu yüzyıldan itibaren de demokrasi fikri mukavemet edilemez bir kuvvet ve cereyan hâlini almıştır.”

Demokrasi, devam eden bir süreç olup, geliştirilmesi uzun zaman almaktadır. Bu nedenle, her birey ve kuşak demokrasiyi geliştirmeye çalışmalıdır. Bunun sonucunda genç nesillerin elde edeceği bilgi ve kazanımlar da ülkemizin geleceği açısından çok büyük önem taşımaktadır.

Bilindiği gibi, Türk Millî Eğitiminin temel ilkelerinden biri de “Demokrasi eğitimi”dir. Bu ilke ile, yurttaşlarımıza “demokrasi bilinci”nin kazandırılması ve toplumumuzda özgür, demokratik toplum düzeninin gerçekleştirilmesi ve sürdürülmesi hedeflenmiştir.

Demokrasi eğitimi ve insan hakları ile ilgili konulara, çeşitli tarihlerde çıkarılan yönetmeliklerde ve öğretim programlarında yer verilmiştir. Millî Eğitimizin Temel İlkeleri arasında yer alan “demokrasi eğitimi” çerçevesinde eğitim kurumlarımızda öğrenim gören gençlerimizin demokratik yurttaşlık ve insan haklarına saygı konusunda bilgi edinmelerini sağlamak ve edindikleri bilgileri davranışa dönüştürmelerinde rehberlik etmek Bakanlığımızın en başta gelen görevleri arasındadır.

Hâlen her tür ve seviyedeki okullarımızda sürdürülen demokrasi eğitiminin iki bölüm hâlinde gerçekleştirildiğini söyleyebiliriz. Bunlardan birincisi, demokrasinin teorik olarak öğretimi; ikincisi ise, demokrasiyi yaşayarak, okul ortamındaki gerçek yaşantılardan yararlanarak öğretimidir. İkinci yöntem şüphesiz ki demokrasi bilincini, yalnızca yasalar ve kurallar anlamında değil; bir davranış modeli olarak da öğrencilere kazandırdığından daha çok eğitsel değere sahiptir. Öğrenci katılımıyla hem demokrasi eğitiminin, hem de okulun kalitesi artacaktır.

Demokrasi eğitimi bütün modern demokrasilerde bir takım ortak değerler, kavramlar ve tutumlardan oluşmaktadır. Bu eğitimin içeriğinin oluşturduğu değerlerin ve ilişkilerin anlaşılması ve benimsenmesi için; öğrencilerimizin, velilerimizin ve yöneticilerimizin yaratıcı, üretken ve etkin katılımcı olmaları gerekir. Hayat boyu öğrenme fikrini esas alan demokrasi eğitimi, çok yönlü bir yaklaşım olup karşılıklı etkileşim içerisinde politik, yasal, sosyal ve kültürel alanlarla bağlantılıdır ve tüm yurttaşların demokratik süreçlere katılımını sağlayarak toplumda demokrasi kültürünün oluşturulmasına yöneliktir.

Bu eğitim sonucunda öğrencilerimiz, bilgili yurttaş olma bilincinin yanı sıra aşağıda belirtilen bazı becerileri ve tutumları da edineceklerdir.

* Bu beceriler;

* Eleştirel düşünme,

* Üretken olma,

* Problem çözme,

* Tanıma ve değerlendirme,

* Bilgi kaynaklarına başvurma ve bilgiyi kullanabilme,

* Ahlâkî sorgulama,

* Katılımcı olma,

* Çok yönlü iletişim kurabilme,

* İş birliği ve takım çalışması yapabilme,

* Tartışma ve uzlaşma kültürünü kazanma,

* Çatışmayı önleme,

* Arabuluculuk ve kolaylaştırıcılık,

* Atılganlık becerileri,

* Demokratik liderliği benimseme,

* Kamuoyu oluşturabilme becerileri,

Sorumlu ve aktif katılım için temel becerilere sahip olma, ortak yaşama ait temel kavram ve değerlerin anlaşılmasının yanı sıra toplumumuzda evrensel değer olarak kabul edilen insan sevgisi, saygı, hoşgörü, bağlılık gibi temel değerlere ait sosyal ve aktif tutumların da yetiştirilmesine imkan sağlayacaktır.

Bu tutumlar;

* İnsan hak ve özgürlüklerinin bölünmezliği ve bütünlüğünü temel ilke olarak kabul etme,

* Toplumda yaşayan tüm bireylerin değerleri, onurları, inanç ve özgürlüklerine saygı duyma fazileti,

* Farklılıkların bulunduğu bir dünyada hukuk kurallarına, adalete, eşitliğe bağlılık,

* Toplumsal problemler için yapıcı, şiddetten uzak, katılımcı ve barış içerisinde çözümler üretme,

* Demokratik ilkelerin, kurumların ve işleyişlerinin yararlılığına inanma,

* Hayattaki çoğulculuk ilkesine bağlı, farklı kültürlere ve onların insanlığa katkısına saygı gösterme ve tahammül etme,

* Karşılıklı anlayış, iş birliği, eşitlik, adalet ve dayanışma değerlerini kabul etme,

Cumhuriyetimizin demokrasiyle güçlendirilmesi; öğrencilerimizde yerleşik bir demokrasi, seçme, seçilme ve oy kullanma kültürünün oluşturulması; hoşgörü ve çoğulculuk bilincinin geliştirilmesi amacıyla Bakanlığımız ile Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı arasında imzalanan protokolle uygulamaya konulan “Demokrasi Eğitimi ve Okul Meclisleri Projesi” uygulama usul ve esaslarını düzenleyen “Demokrasi Eğitimi ve Okul Meclisleri Yönergesi” ilişikte gönderilmiştir. 2003-2004 öğretim yılında ülke genelinde 81 ilde toplam 300 okulda pilot uygulaması yapılan söz konusu proje 2004-2005 öğretim yılından itibaren bütün örgün eğitim kurumlarımızda uygulanacaktır.
 

Buna göre;

1. İl proje uygulamasından sorumlu en az şube müdürü düzeyinde birinin görevlendirilmesi ve görevlendirilen personelin isim ve iletişim bilgilerinin 15 Ekim 2004 tarihine kadar Başkanlığımıza bildirilmesi,

2. Bir örneği Tebliğler Dergisinin Eylül 2004 sayısında da yayınlanacak olan ve İlişikteki gönderilen Yönergenin okullara ulaştırılması, yöneticiler ve öğretmenler tarafından okunmasının ve uygulanmasının sağlanması; konu hakkında, şube rehber öğretmenleri tarafından öğrencilerin bilgilendirilmesi,

3. Okul düzeyindeki çalışmalarda Okul Müdürleri, ilçe düzeyindeki çalışmalarda İlçe Millî Eğitim Müdürleri, il düzeyindeki çalışmalarda da İl Millî Eğitim Müdürlerinin, katılımcı, gözlemci ve rehberlik rolü oynaması,

4. İl öğrenci meclisi başkanı seçilen öğrencinin vesikalık resmi, nüfus cüzdanının fotokopisi ve 100 kelimeyi geçmeyen kısa öz geçmişini içeren bilgilerin en geç 25.12.2004 tarihine kadar Başkanlığımıza gönderilmesi,

5. Uygulamada gecikmeye meydan verilmemesi için http://ttkb.meb.gov.tr veya http://okulmeclisleri.meb.gov.tr adreslerinden proje hakkında geniş bilgi alınması,

6. Yönergenin okullara geç ulaşabileceği ihtimali dikkate alınarak, projenin uygulama takvimi ile ilgili olarak Yönergenin 26, 27 ve 31 inci maddelerinde verilen nihai tarihlerin, 2004-2005 öğretim yılı için bir ay kadar ileri bir tarihe sarkma esnekliğinin dikkate alınması,

7. Uygulamanın tümünü kapsayan raporların 30 Haziran 2005 tarihinde Başkanlığımızda olacak şekilde gönderilmesi hususunda

Gereğini bilgilerinize rica ederim.

Prof. Dr. Ziya SELÇUK
Bakan a.
Talim ve Terbiye Kurulu Başkanı